Ahbap Tartışmasının Hatırlattığı Gerçek

Son dönemde Ahbap Derneği hakkında kamuoyuna yansıyan tartışmalar, hukuki boyutu ve sonucundan bağımsız olarak önemli bir konuyu yeniden gündeme taşıdı. Kar amacı gütmeyen kuruluşlarda şeffaflık, hesap verebilirlik, iç kontrol ve denetim mekanizmaları hiç olmadığı kadar sorgulanmaya başladı. Aslında bu tartışma bize önemli bir gerçeği hatırlattı: Toplum artık yalnızca yapılan yardımlara değil, o yardımların hangi sistemlerle yönetildiğine, kaynakların nasıl kullanıldığına ve kurumların nasıl hesap verdiğine de bakıyor.

Çünkü kar amacı gütmeyen kuruluşlarda en büyük sermaye para değil, güvendir.

Bir şirket yatırımcılarına karşı sorumludur. Bir dernek ya da vakıf ise bağışçılarına, yararlanıcılarına ve kamuoyuna karşı sorumludur. Başka bir ifadeyle, bu yapıların gerçek anlamda bir “sahibi” yoktur. Tam da bu nedenle, kar amacı gütmeyen kuruluşlardan beklenen şeffaflık ve hesap verebilirlik düzeyi, ticari işletmelerden beklenenin çok daha üzerinde olmalıdır.

Bağışın temelinde para değil, “güven” vardır. Yapılan maddi katkı, aslında o güvenin somut bir yansımasıdır. Bu güvenin doğal sonucu olarak da bağışçılar, cevaplanmasını bekledikleri pek çok soru sorar. Bunlardan en kritik olanları şunlardır:

• Bağış gerçekten amacına uygun kullanıldı mı?
• Bu tedarikçi neden seçildi?
• Aynı hizmet daha uygun şartlarla alınabilir miydi?
• Yönetici ile tedarikçi arasında bir çıkar ilişkisi var mıydı?
• Bu ödeme gerçekten gerekli miydi?
• Kararlar bağımsız ve objektif şekilde alındı mı?

İşte tam da bu sorular, klasik iç kontrol, gözetim ve denetim anlayışının tek başına yeterli olup olmadığını sorgulamamıza neden oluyor.

Vergi denetimleri, bağımsız denetimler ve süreç odaklı iç denetimler elbette kurumsal yapı için vazgeçilmezdir. Ancak bunların temel amacı; mali tabloların doğruluğu, mevzuata uyum veya süreçlerin belirlenen kurallara göre işleyip işlemediği konusunda güvence sağlamaktır. Ne var ki, bağışçıların gerçekten cevap aradığı güven ve hesap verebilirlik sorularını tek başlarına cevaplamaları çoğu zaman mümkün değildir.

Bu nedenle artık NGO’larda hata ve özellikle suistimal risklerine ilişkin standart iç kontrol ve denetimden daha geniş bir bakış açısına ihtiyaç var: Suistimal Risk Yönetimi.

Üstelik ACFE’nin (Association of Certified Fraud Examiners) küresel araştırmaları, suistimal riskinin kar amacı gütmeyen kuruluşlar için de önemli bir tehdit olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Yardım amacıyla kurulmuş olmak veya iyi niyetle faaliyet göstermek, suistimal riskini ortadan kaldırmaz. Güçlü sistemlerin bulunmadığı her kurum, zaman içinde önemli risklerle karşı karşıya kalabilir.

Suistimal risk yönetimi, yönetim kurulunun sahiplenmesi gereken stratejik bir yönetişim yaklaşımıdır. Güçlü iç kontrol sistemi, görevlerin ayrılığı, yetki ve onay mekanizmaları, bağımsız ihbar kanalları, çıkar çatışmalarının yönetimi, veri analitiği ile sürekli izleme ve risk odaklı inceleme teknikleri ve bir şüphe veya iddia ortaya çıktığında bağımsız soruşturma bu yaklaşımın temel taşlarıdır.

Amaç yalnızca suistimali ortaya çıkarmak değildir. Asıl amaç, suistimal fırsatlarını ortadan kaldıran bir yönetim sistemi kurmaktır.

Gerçek şeffaflık da tam burada başlar. Her bağışın, her ödemenin ve her kararın gerektiğinde bağımsız bir üçüncü kişi tarafından izlenebilir ve doğrulanabilir olması gerekir. Şeffaf raporlama yalnızca mevzuata uyum için değil, bağışçı güvenini sürdürebilmek için de vazgeçilmezdir.

Bağışçıların güveni yıllar içinde inşa edilir; ancak Ahbap Derneği etrafında yaşanan tartışmalarda da görüldüğü gibi, tek bir şüphe veya iddia bile bu güveni ciddi şekilde sarsabilir. Bu nedenle kar amacı gütmeyen kuruluşlarda hesap verebilirlik yalnızca finansal bir yükümlülük değil, aynı zamanda etik bir sorumluluktur.

Sonuç olarak güven; iyi niyetle değil, güçlü yönetişimle kazanılır ve korunur. Şeffaflık; açıklama yapmakla değil, her kararın ve her kaynağın gerektiğinde bağımsız şekilde doğrulanabilmesiyle anlam kazanır. Hesap verebilirlik ise yalnızca mali tabloların doğruluğundan ibaret değildir; yapılan her işlemin ve alınan her kararın sorgulanabilir olmasını gerektirir.

Kar amacı gütmeyen kuruluşlar için belki de artık asıl soru şudur: “Toplum bize güveniyor mu?” değil; “Toplumun bize güvenmesini sağlayacak sistemi gerçekten kurduk mu?”