Gündem

Uluslararası Suistimal Farkındalık Haftası: Farkındalıktan Uygulamaya 

Cerebra
Makale

Uluslararası Suistimal Farkındalık Haftası kapsamında Fikret Sebilcioğlu, İş Dünyasında Suistimal Algısı Araştırması 2026 bulgularıyla suistimal risklerini değerlendiriyor ve kurumlara altı adımlık bir yol haritası sunuyor.

Bir şirketin yöneticisine “Kurumunuzda suistimal riski var mı?” diye sorduğumuzda, çoğu zaman bu riskin farkında olduğunu söyleyecektir. Ancak asıl önemli soru şu: Bu riski ne kadar tanıyor ve yönetmek için ne yapıyor? 

15–21 Kasım tarihleri arasında gerçekleşen Uluslararası Suistimal Farkındalık Haftası (International Fraud Awareness Week), bu soruları yeniden gündeme taşımak için önemli bir fırsat. ACFE’nin öncülüğünde yürütülen bu küresel girişim, suistimalin kurumlar üzerindeki etkilerini azaltmayı, farkındalığı artırmayı ve eğitim yoluyla mücadeleyi güçlendirmeyi amaçlıyor. 

Ancak benim için bu hafta, suistimal hakkında konuşmanın ötesinde, kurumların kendileriyle yüzleşmeleri için de bir fırsat. 

Cerebra olarak Etik ve İtibar Derneği (TEİD) iş birliğiyle gerçekleştirdiğimiz ve FutureBright Group tarafından yürütülen, 1.066 profesyonelin katıldığı “İş Dünyasında Suistimal Algısı Araştırması 2026”, bu yüzleşme için önemli veriler sunuyor. 

Göremediğimiz riskleri yönetebilir miyiz? 

Araştırmamıza katılanların %41’i, kendi kurumlarında suistimal gerçekleşme olasılığını yüksek veya çok yüksek görüyor. Ancak beni en az bu oran kadar düşündüren başka bir bulgu var: Katılımcıların %33’ü bu konuda emin değil.  

Her üç kişiden birinin çalıştığı kurumdaki suistimal riskine ilişkin net bir kanaate sahip olmaması, üzerinde düşünmemiz gereken bir durum. 

Yıllardır yürüttüğümüz suistimal incelemelerinde karşılaştığımız gerçeklerden biri şu: Bir kurumda suistimalin tespit edilmemiş olması, o kurumda suistimalin yaşanmadığı anlamına gelmez.  

Çünkü suistimal, doğası gereği gizleme ve aldatma üzerine kuruludur. Bu nedenle kurumların yalnızca bildikleri risklere değil, henüz farkında olmadıkları risklere de odaklanmaları gerekir. 

Ekonomik baskı arttıkça risk de artıyor 

Araştırmaya katılanların %63’ü mevcut ekonomik koşulların kurumlarındaki suistimal riskini artırdığını düşünüyor. Önümüzdeki 12 aya ilişkin beklentilerde ise bu oran %69’a yükseliyor.  

Gelir adaletsizliği ve çalışanın kendisine hak görme algısı (%37) ile yüksek enflasyon ve alım gücü kaybı (%28), ekonomik risk faktörlerinin başında geliyor. Ayrıca finansal baskı ve kişisel nedenler (%39), çalışanları suistimale yönelten en önemli faktör olarak görülüyor.  

Burada mesele yalnızca insanların ne kadar kazandığı değil, kendilerine ne kadar adil davranıldığını düşündükleri. 

“Ben bu kadarını hak ediyorum”, “Şirket zaten bana hakkımı vermiyor” veya “Herkes yapıyor” gibi düşünceler, kişinin etik olmayan bir davranışı kendi vicdanında meşrulaştırmasına zemin hazırlayabiliyor. 

Ekonomik zorluklar elbette suistimalin mazereti olamaz. Ancak bu koşulların çalışan davranışları üzerindeki etkisini görmezden gelmek de sağlıklı bir risk yönetimi anlayışı değildir. 

Aynı şirket, farklı etik kültür algıları  

Araştırmanın en çarpıcı sonuçlarından biri, üst yönetim ile orta kademe arasındaki etik kültür algısı farkı.  

Üst yönetimin etik davranış konusunda örnek olduğunu düşünenlerin oranı, üst yönetimde %82 iken orta kademede %63’e düşüyor. Etik ihlallerin herkese eşit şekilde uygulanan kurallar çerçevesinde ele alındığını düşünenlerin oranı ise %74’ten %56’ya geriliyor. 

Bu fark bize önemli bir soru sorduruyor: Üst yönetimin var olduğuna inandığı etik kültür ile çalışanların günlük hayatta deneyimlediği kültür gerçekten aynı mı? 

Etik kültür, şirketin internet sitesinde yayımlanan değerlerden veya duvarlara asılan ilkelerden ibaret değildir. Bir yöneticinin zor bir karar karşısında nasıl davrandığı, yüksek performans gösteren bir çalışanın etik ihlaline nasıl yaklaşıldığı ve insanların endişelerini ne kadar özgürce dile getirebildiği, o şirketin gerçek etik kültürünü belirler. 

Suistimalin en büyük maliyeti bilançoda görünmüyor 

Araştırmamızda suistimalin en önemli zararları arasında kurumsal itibar ve güven kaybı %27, finansal kayıplar %25, çalışan motivasyonu ve kurum içi güven ortamının bozulması ise %22 ile öne çıkıyor. 

Kurumun dışındaki ve içindeki güven kaybını birlikte değerlendirdiğimizde bu oran %49’a ulaşıyor. 

Bir suistimal inceleme uzmanı olarak suistimalin finansal boyutunu hesaplamak mesleğimin önemli bir parçası. Ancak yıllar içinde, kaybedilen paranın miktarını hesaplamanın, kaybedilen güvenin boyutunu ölçmekten çok daha kolay olduğunu gördüm.  

Bir şirket kaybettiği parayı yeniden kazanabilir. Peki çalışanlarının yönetime, müşterilerinin şirkete ve iş ortaklarının kurumun dürüstlüğüne olan güvenini ne kadar sürede geri kazanabilir? 

Bu zararın karşılığını bilançoda ayrı bir kalem olarak göremezsiniz. Ancak etkilerini yıllarca hissedebilirsiniz.  

Eğitim vermek mi, davranışı değiştirmek mi? 

Katılımcıların %33’ü kurumlarında etik eğitimlerinin hiç verilmediğini, yalnızca işe girişte veya birkaç yılda bir gerçekleştirildiğini belirtiyor. Eğitim alanların %38’i ise bu eğitimlerin yeterliliği ve faydası konusunda kararsız veya olumsuz görüş bildiriyor. Dolayısıyla eğitimlerin sayısı kadar niteliğini de sorgulamamız gerekiyor. 

İyi bir suistimal farkındalık eğitimi, çalışana yalnızca kuralları anlatmaz. Suistimalin nasıl gerçekleşebileceğini, hangi işaretlere dikkat edilmesi gerektiğini ve şüpheli bir durumla karşılaşıldığında ne yapılacağını da öğretir. 

Başarı, tamamlanan eğitim sayısıyla değil, insanların davranışlarında yaratılan değişimle ölçülmelidir. 

Çıkar çatışmaları: Farkındalık var, uygulama eksik 

Suistimal incelemelerinde sıklıkla karşılaştığımız en kritik risk alanlarından biri çıkar çatışmalarıdır.  

Araştırmamızda yolsuzluk, rüşvet ve usulsüz komisyon alma %29 ile ilk sırada, çıkar çatışmaları ise %20 ile ikinci sırada yer alıyor.  

Katılımcıların %88’i çıkar çatışmalarının bildirilmesini etkili bir önleme yöntemi olarak görürken, yalnızca %29’u kurumlarında düzenli çıkar çatışması beyanı alındığını belirtiyor. 

Bir satın alma yöneticisinin tedarikçiyle gizli ortaklığının bulunması veya bir yöneticinin şirketin çıkarları yerine yakınlarının çıkarlarını gözetmesi, kurum açısından ciddi sonuçlar doğurabilir.  

Geçtiğimiz günlerde dünyanın en değerli şirketlerinden biri olan Nvidia’da yaşanan gelişmeler, bu riskin boyutunu bir kez daha ortaya koydu. Şirketin kurucusu ve CEO’su Jensen Huang’ın, potansiyel çıkar çatışmaları ve casusluk iddialarını gündeme getiren kişisel ilişkilerinin ardından istifasını açıklanması, yönetici düzeyindeki çıkar çatışmalarının nasıl bir kurumsal yönetişim, itibar ve güven krizine dönüşebileceğini gösteriyor.  

Çıkar çatışmasının varlığı tek başına suistimal anlamına gelmez. Ancak açıklanmaması ve doğru yönetilmemesi suistimale zemin hazırlayabilir. Bu nedenle çıkar çatışmalarının yönetimi, kurumun en alt kademesinden yönetim kuruluna kadar herkesi kapsamalıdır. 

Farkındalıktan uygulamaya: Altı adım 

Araştırma raporumuzda kurumlar için altı temel adım öneriyoruz: 

  • Suistimal risklerini düzenli olarak ve kuruma özgü koşulları dikkate alarak değerlendirin.
  • İç kontrolleri belirlenen suistimal risklerine göre güçlendirin. 
  • Etik liderliği günlük kararlarda ve davranışlarda görünür kılın. 
  • Çalışanların güvenle konuşabilecekleri bildirim mekanizmaları oluşturun. 
  • Çıkar çatışmalarını sistematik biçimde yönetin. 
  • Veri analitiğini sürekli izleme ve erken uyarı amacıyla kullanın.  

Bu adımların başarısı, yönetim kurullarının ve üst yönetimin suistimalle mücadeleyi sahiplenmesine bağlı. 

Uluslararası Suistimal Farkındalık Haftası vesilesiyle tüm yöneticileri, kurumlarında bu konuyu yeniden gündeme almaya, çalışanlarını dinlemeye ve mevcut sistemlerini sorgulamaya davet ediyorum.  Çünkü suistimalle mücadele yılda bir haftaya sığdırılabilecek bir sorumluluk değil.  

Farkındalık başlangıçtır. Asıl mesele, farkındalığı davranışa, davranışı kültüre, kültürü ise sürdürülebilir kurumsal uygulamalara dönüştürebilmektir. 

Öne Çıkanlar